آموزش روش انجام و تحلیل آزمون میکروسکوپ الکترونی SEM

آموزش روش انجام و تحلیل آزمون میکروسکوپ الکترونی SEM

آموزش روش انجام و تحلیل آزمون میکروسکوپ الکترونی SEM

برای دیدن همه مطالب پیرامون آزمون های میکروسکوپی اینجا کلیلک کنید.

در علوم مهندسی، موضوع آنالیز و شناسایی مواد از اهمیت کلیدی برخوردار است. روشهای آنالیز و شناسایی مواد از نظر تحقیق و توسعه و همچنین از نظر کنترل کیفیت، مورد توجه هستند. بهمنظور دستیابی به بهترین نتیجه در آنالیز و شناسایی 4 مواد، به روشها و دستگاههایی نیاز است که یکی از مهمترین این تجهیزات میکروسکوپ الکترونی روبشی است. با توجه به کاربرد روزافزون و مقرون به صرفه بودن میکروسکوپ الکترونی روبشی، باید اشاره کرد که دامنه بزرگنمایی این میکروسکوپها چیزی در حدود 5 تا 1000000 برابر امکانپذیر شده است.

همچنین جهت انجام تست، تعرفه این آزمون را می توانید از اینجا مشاهده فرمایید

استفاده صحیح از میکروسکوپ الکترونی روبشی و رسیدن به نتیجه مورد قبول نیازمند نمونه هایی با شرایط مناسب است، بنابراین نمونه قبل از بررسی توسط دستگاه فوق، نیاز به آمادهسازی دارد که بسته به جنس، سختی، اندازه، کیفیت سطح و غیره، نحوه آماده سازی، متغیر خواهد بود. قبل از شروع به آماده سازی نمونه، باید مشخص کنیم که چه اطلاعاتی از نمونه را الزم داریم. به عنوان مثال، آماده سازی نمونه ای که تنها به اطلاعات توپوگرافی سطح آن نیاز داریم با نمونهای که اطلاعات مربوط به ترکیب شیمیایی آن را میخواهیم ممکن است متفاوت و یا یکسان باشد. به منظور انتخاب بهترین روش آمادهسازی نمونه، توجه به اندازه، حالت، مقدار و رسانایی نمونه بسیار حایز اهمیت است. مقاله حاضر تالشی است برای ضرورت آشنایی هر چه بیشتر با نحوه آمادهسازی نمونههای مختلف مورد استفاده در دستگاه میکروسکوپ الکترونی روبشی، بهم نظور رسیدن به نتیجه مطلوب، برای محققان، پژوهشگران و صنعتگران را نشان میدهد.

میکروسکوپ الکترونی روبشی یکی از بهترین روشهای آنالیزی است که امروزه در حوزههای مختلف کاربردهای فراوانی دارد. این میکروسکوپ، امکان بررسی و آنالیز شیمیایی، ترکیب، سطح و ریزساختار داخلی را در ابعاد میکرونی و نانومتری فراهم آورده است. بررسیها با این میکروسکوپ در کل به دو گروه میکروسکوپی و اسپکتروسکوپی تقسیم میشود که مورد اول برای بررسی فازها ، ذرات ، مورفولوژی و غیره است و حالت دوم برای بررسیهای شیمیایی الیههای بیرونی همچون سطح به کار برده میشود. این میکروسکوپ امروزه برای بررسی نمونههای بیولوژیک نیز مورد استفاده قرار میگیرد؛ برای مثال در خصوص گیاهان، امکان بررسی نمونهها به مدت 15 دقیقه در ولتاژ کمتر از 1 کیلوولت بدون پوشش وجود دارد چرا که در زمانهای طوالنیتر در خالء ساختار این نمونهها از بین میرود[1.[ 

میکروسکوپ الکترونی با میکروسکوپ نوری قابل مقایسه است. با این تفاوت که در میکروسکوپ الکترونی به جای استفاده از پرتو نور، از بیم الکترونی برای مشاهده نمونه استفاده میشود. در میکروسکوپ نوری شاید بتوان با تغییر انحنای )تقعر و تحدب( سطح عدسیها و تعداد آنها بزرگنمایی تصاویر را زیاد کرد اما به علّت بلند بودن طول موج نور )حدود 5000 انگستروم( عمالً تصاویر در بزرگنماییهای باالی 2000 وضوح خود را از دست میدهند. در حالیکه در میکروسکوپ الکترونی، از الکترونهایی با طول موج 05/0 انگستروم استفاده میشود که این امر سبب افزایش 10000 برابری قدرت تفکیک، نسبت به میکروسکوپ نوری میشود. اما استفاده از اشعه الکترونی محدودیتهای خاصی نیز ایجاد میکند؛ از جمله اینکه شعاع الکترون تک طول موج است و تصاویر حاصل سیاه و سفید بوده و رنگی نیستند[1.[ 

همه دستگاههای SEM دارای یک تفنگ الکترونی در باالی ستون خود هستند که برای پدید آوردن باریکه الکترونی به کار میرود. همچنین یک ستون الکترونی برای همگرا کردن باریکه الکترونی و پدید آوردن تغییرات الزم در شرایط کاری آن نیز وجود دارد. 

برهمکنش باریکه الکترونی با نمونه در یک محفظه خالء انجام میشود. به کمک آشکارسازهای مناسب، میتوان نسبت به تشکیل تصویر از نقاط گوناگون سطح روبش شده نمونه و یا تهیه طیف عنصرهای موجود در آن اقدام نمود. قبل از تصویربرداری نمونه توسط دستگاه نیاز به آمادهسازی نمونه است که بسته به جنس، سختی، اندازه، کیفیت سطح و مانند آنها متغیر است. نمونهها باید به شکل جامد یا مایعی که فشار بخار کمی دارد )3-10 ،)< باشند. روشهای پولیش و اچ متالوگرافی استاندارد، برای مواد هادی کافی هستند. مواد غیرهادی معموالً با الیه نازکی از کربن، طال و یا آلیاژ طال پوشش داده میشوند. پودرها باید روی یک فیلم هادی مانند آلومینیوم پخش شده و کامالً خشک شوند. نمونهها باید عاری از مایعات با فشار بخار باال نظیر آب، محلولهای پاککننده آلی و روغنی باقیمانده باشند[1.

در این مقاله سعی بر این است مطالبی کلی ولی مفید بهمنظور آمادهسازی نمونههای معمول مورد استفاده در دستگاه SEM ارائه گردد ولی قابل ذکر است که با توجه به تنوع زیاد نمونهها همه مواد را شامل نمیشود. امید است مطالب ارائه شده راهگشایی برای رفع بخشی هرچند ناچیز از سواالت و مشکالت عالقهمندان به این مقوله باشد.

لزوم آمادهسازی نمونه (شرایط نمونه ها برای تصویربرداری در دستگاه SEM)

دستگاه میکروسکوپ الکترونی روبشی به همراه دستگاه آنالیز شیمیایی یکی از تجهیزات بزرگ علمی است که میتوان توسط آنها اطالعاتی شامل تصاویر توپوگرافی در بزرگنماییهای باال و همچنین اطالعات شیمیایی از نمونههای متفاوت بهدست آورد. دستگاههای فوق بهصورت معمول در خالء باال و در محیط کامال خشک برای حصول باریکه الکترونی با انرژی باال برای تصویربرداری و آنالیز شیمیایی مورد استفاده قرار میگیرند. نمونههایی که داخل دستگاه میکروسکوپ الکترونی روبشی قرار میگیرند باید کامال خشک، عاری از هرگونه خواص مغناطیسی، دارای رسانایی باال و در ابعاد مناسب باشند تا هم به نتیجه موردنظر دست یافت و هم دستگاه را از هرگونه آسیبی حفظ کرد[2.[

همانطورکه میدانیم علیرغم شرایط ذکر شده، انواع مختلفی از نمونهها وجود دارند که شرایط فوق را دارا نیستند. برای مثال بیشتر نمونههایی که استفاده میشوند یا کامال خشک نبوده، نارسانا و دارای مقادیر کمی از مایعات هستند. به همین دلیل، یکسری آمادهسازی روی نمونههایی که دارای شرایط مناسب برای قرارگیری در دستگاه SEM نیستند، انجام میگیرد که با توجه به مطالب ذکر شده از اهمیت خاصی برخوردار است. از طرف دیگر، دستگاه میکروسکوپ الکترونی روبشی دارای کاربردهای مختلفی از جمله ارائه اطالعاتی درباره توپوگرافی سطح، مورفولوژی ذرات، ترکیب شیمیایی مواد، بلورشناسی و غیره است و نکته مهم در این مورد، ارتباط تنگاتنگ بین نحوه آمادهسازی نمونه و نوع اطالعاتی که از نمونه مورد نیاز است، وجود دارد به این معنی که با توجه به اطالعاتی که از نمونه مورد نیاز است ممکن است روش آمادهسازی نمونه کامالً متفاوت باشد[2 .[با توجه به مطالب ذکر شده در باال، پیش از قراردادن نمونهها در دستگاه SEM باید به سه نکته اساسی در مورد نمونهها توجه نماییم:

1 -داشتن اطالعات دقیق راجع به شرایط نمونه شامل شکل، اندازه و حالت نمونه )جامد یا مایع(، چگونگی خواص مغناطیسی نمونه و مهمتر از همه رسانا، نیمهرسانا و یا نارسانا بودن نمونه.

2 -با توجه به شرایط نمونه، چه نوع اطالعاتی از نمونه را نیاز داریم. الزم به ذکر است که ممکن است با بررسی شرایط نمونه به این نتیجه برسیم که برخی از کاربردهای دستگاه SEM قابل اعمال روی نمونه نیست ولی با تغییر روش آمادهسازی نمونه بتوان از کاربردهای مذکور استفاده نمود.

3 -با داشتن اطالعات کافی راجع به شرایط نمونه و نوع اطالعاتی که از نمونه میخواهیم، روش صحیح آمادهسازی نمونه را مشخص کنیم.

با در نظر گرفتن سه اصل اساسی فوق، دستیابی به نتیجه مطلوب و با کیفیت باال در مورد نمونهها و حصول اطمینان از سالمت دستگاه و اپراتور میسر خواهد گردید.

4 .مراحل عمومی آمادهساز

همانطور که ذکر شد، یکی از مهمترین مسائل در استفاده از دستگاه SEM ،آمادهسازی نمونهها است بهطوری که بهرهگیری از روشهای نامناسب آمادهسازی نمونه، میتواند نتایج را به شکل قابل توجهی تحت تاثیرقرار دهد. نمونههای این میکروسکوپ باید اندازه مناسبی داشته، در شرایط خالء پایدار بوده و هادی جریان الکتریکی باشند. بیشترفلزات این خواص را دارا هستند و در خصوص سرامیکها و پالستیکها، با اعمال پوشش هادی عمدتاً مشکالت برای بررسی رفع میشود. بهصورت کلی، آمادهسازی نمونههای میکروسکوپ الکترونی روبشی به ترتیب زیر هستند:

1 -نمونهبرداری مناسب 2 -آمادهسازی خاص نمونههای مختلف بر حسب اندازه، شکل و جنس نمونه 3 -تمیز و خشک کردن نمونه 4 -چسباندن نمونهها روی جانمونهای 5 -پوششدهی نمونه در صورت نیاز 6 -ایجاد اتصال الکتریکی بین نمونه و جانمونهای

 لازم به ذکر است که هر یک از مراحل فوق با تغییر نوع نمونه قابل تغییر و یا حذف است که در بررسی نمونههای مختلف به جزییات آن پرداخته میشود.

5 .تقسیمبندی مواد و روشهای آمادهسازی آنها

هطور کلی، گستره وسیعی از مواد در اطراف ما وجود دارد. مواد در علوم مختلف، بر حسب نیاز، به صورتهای مختلفی تقسیمبندی میشوند. بهعنوان مثال مواد را میتوان به شکل کلی به مواد فلزی و غیرفلزی و یا مواد آلی و غیرآلی تقسیم نمود. با پیشرفت تکنولوژی یک گروه کامالً مجزا با عنوان مواد پیشرفته، شامل نانو مواد، کامپوزیتها، الیههای نازک و غیره به دستهبندیهای فوق اضافه گردیده است. با توجه به دستهبندی که برای مواد در نظر گرفته میشود، هر کدام از مواد میتواند در یک و یا چند دستهبندی قرار گیرد[2.[ در مورد نحوه آمادهسازی نمونهها برای دستگاه SEM هم میتوان دستهبندی مواد را براساس شرایط نمونهها و نحوه آمادهسازی آنها به شش گروه عمده به شرح زیر تقسیم نمود:

1 -مواد فلزی و آلیاژهای فلزی 2 -سرامیکها، مواد معدنی و انواع خاکها 3 -پودرها 4 -پلیمرها و موادی که دارای فشار بخار پایینی هستند 5 -مواد زیستی و باکتریها 6 -پوششها

در ادامه، به روش کلی چگونگی آمادهسازی هر کدام از دستهبندیهای فوق بهصورت مجزا پرداخته میشود.

5-1 .مواد فلزی و آلیاژهای فلزی به دستهای از مواد اطالق میشود که یا فلز بوده و یا ترکیب قابل توجهی از آنها فلز است مانند سنگهای معدنی فلزی، نانوسیمها، کابل، صفحات فلزی، کامپوزیتهای فلزی و غیره. عدد اتمی عناصر فلزی 92-4=Z است. مواد فلزی مواد رسانا )هادی الکتریسیته(، هادی خوب گرما مانند نقره و هادی کم گرما مانند نیکروم است. این دسته از مواد به لحاظ شیمیایی کامالً پایدار بوده و به آسیبهای ناشی از برخورد بیم به نمونه مقاوم هستند[2.[ مراحل آمادهسازی نمونههای فلزی و ترکیبات آنها به شرح زیر است:

1 -برش نمونه بر حسب جنس و سایز نمونه 2 -سنگزنی نمونه 3 -مانت کردن نمونه در صورت نیاز 4 -سنبادهزنی نمونه 5 -تمیزکاری نمونه 6 -اچ کردن نمونه در صورت نیاز 7 -تمیزکاری پس از اچ نمونه 8 -خشک کردن نمونه 9 -پوششدهی نمونه در صورت مانت شدن و یا داشتن ترکیب غیررسانا

نکته1 :در صورت اچ کردن نمونه بهمنظور بررسی توسط میکروسکوپ الکترونی روبشی، باید توجه داشت که حتماً باید میزان اچ، کمی بیشتر از میزان مورد نیاز برای مشاهده نمونه در میکروسکوپهای نوری باشد و بهتر است نمونهها قبل از انجام پوششدهی در مورد نمونههایی که مانت شدهاند و یا دارای ترکیب نیمهرسانا و غیررسانا هستند، نمونهها اول توسط میکروسکوپ نوری بررسی شود تا از اچ شدن دقیق نمونه مطمئن شویم.

نکته2 :در بعضی فلزات مانند منیزیم و آلومینیوم که دارای سطح ویژه باالیی هستند و نمونه در تماس با محیط به سرعت اکسید میشود، بهتر است نمونهها طبق توضیحاتی که در بخش پوششدهی به آنها اشاره شده است، پوشش داده شوند. 

نکته3 :در مورد نمونههای شکست، نیازی به مراحل ذکر شده در باال نیست و نمونه پس از شکست و تمیزکاری توسط دستگاه بررسی میشود.

 نکته4 :معموالً نوع اچ مورد نیاز برای نمونههای فلزی، اچ شیمیایی است که توسط محلول اچ انجام میگیرد. 1 

نکته5 :برای تمامی کاربردها و اطالعاتی که از نمونه انتظار داریم شامل تصاویر توپوگرافی، تصاویر الکترونهای برگشتی ، 2 و دات مپینگ3 آنالیز شیمیایی، الین اسکن آمادهسازی نمونهها معموالً بهصورت یکسان انجام میگیرد.

 5-2 .سرامیکها، مواد معدنی و انواع خاکها

مواد سرامیکی از عناصری با عدد اتمی 20-1=Z تشکیل شدهاند و شامل طیف وسیعی از مواد مانند سرامیکها، شیشه، نیمههادیها، مواد معدنی، سنگها، کانیها، انواع بتن، خاکها و رسها، سیمان و غیره است. این مواد بسیار ترد و سخت، با استحکام بسیار باال و دارای درصد باالیی تخلخل بوده که در برابر برخورد با بیم الکترونی بسیار مقاوم هستند[2.[ مراحل آمادهسازی این گروه از نمونهها شامل مراحل زیر است:

1 -برش نمونه بر حسب جنس و سایز نمونه 2 -سنگزنی نمونه 3 -مانت کردن نمونه در صورت نیاز 4 -سنبادهزنی نمونه 5 -تمیزکاری نمونه 6 -اچ کردن نمونه در صورت نیاز 7 -تمیزکاری پس از اچ نمونه 8 -خشک کردن نمونه 9 -پوششدهی نمونه

کته1 :اچ کردن نمونههای سرامیکی کار بسیار مشکلی است و معموالً بر حسب جنس نمونه، بر اساس سعی و خطا از روشهای مختلف اچ کردن استفاده میشود ولی عمومیترین روش اچ کردن نمونههای سرامیکی، روش اچ حرارتی است.

 نکته2 :چون نمونههای سرامیکی معموالً دارای درصد زیادی تخلخل هستند، پیشنهاد میشود نمونه تا حد ممکن کوچک بریده شود تا هنگام خالء شدن محفظه دستگاه، مشکلی پیش نیاید. 

نکته3 :معموالً به علت درصد باالی تخلخل در نمونههای سرامیکی، بهتر است نمونهها در آون و یا اتوکالو، در دمای باالتر از 50 درجه خشک شوند. 

نکته4 :در برخی از نمونههای سرامیکی برای تهیه سطح مقطع شکست از نیتروژن مایع استفاده میشود که به علت استحکام باالی نمونههای سرامیکی، پس از خارج کردن نمونه از نیتروژن مایع، نمونه توسط یک ضربه کوچک شکسته میشود.

5-3 پودرها

پودرها جزء دستهای از مواد هستند که بررسی آنها توسط میکروسکوپ الکترونی روبشی، کار نسبتا مشکلی است چون پودرها به شدت آگلومره شده و به سختی روی سطح پراکنده میشوند. این امر سبب میشود که هم الیه پوشش ایجاد شده روی آنها ناهمگن بوده و امکان وقوع پدیده رسانایی الکتریکی در آنها وجود داشته باشد و هم امکان جدا شدن ذرات پودر از نمونه آماده شده در حین انجام کار در محفظه خالء و آلوده شدن ستون و به دنبال آن پایین آمدن کیفیت تصاویر بهدست آمده وجود دارد. برای همین منظور آمادهسازی مواد پودری از اهمیت خاصی برخوردار بوده و باید تنها یک الیه از پودر روی جانمونهای قرار گیرد. از طرف دیگر امکان ناهمگن بودن پودرها در دانهبندی بسیار باال وجود دارد و نمونهبرداری باید به گونهای انجام شود که نماینده تمام نمونه باشد[7 .[مراحل عمومی آمادهسازی انواع پودرها براساس سایز آنها به دو دسته تقسیمبندی میشوند:  پودرهایی با اندازه دانههای کمتر از یک میکرون )1μm)

1 -ابتدا کل پودر توسط اسپاچول هم زده میشود. 2 -سپس مقدار ناچیزی از نمونه موردنظر به یک محلول مانند اتانول، ایزوپروپانول و یا استون اضافه میشود بهگونهای که تنها محلول از حالت شفاف خارج شده و به شکل مات درآید. 3 -ظرف حاوی محلول مات، به مدت حداقل 10 دقیقه، داخل آلتراسونیک قرار میگیرد. 4 -بعد از اتمام آلتراسونیک، یک یا دو قطره از نمونه توسط قطره چکان و یا پیپت روی یک الم در ابعاد 1cm×1cm چکانده میشود. 5 -بعد از خشک شدن کامل نمونه، الم حاوی نمونه روی جانمونهای قرار میگیرد. 6 -در صورت نیاز )نارسانا یا نیمهرسانا بودن نمونه( پوششدهی روی نمونه انجام میگیرد.

نکته 1 :باید توجه داشت که محلول استفاده شده تاثیری روی نمونه از لحاظ ساختار و ترکیب شیمیایی نداشته باشد.

پودرهایی با اندازه دانههای بیشتر از یک میکرون )1μm)<

1 -ابتدا کل پودر توسط اسپاچول همزده میشود. 2 -سپس مقداری از پودر روی یک کاغذ تمیز نرم ریخته میشود. 3 -ذرات درشت از نمونه جدا شده و ذرات ریزتر روی چسب کربنی واقع در جانمونهای پاشیده میشود. 4 -جانمونهای کامالً تکانده میشود و در معرض دمش ناچیزی از هوا قرار میگیرد تا ذراتی که به چسب کربن نچسبیدهاند جدا شده و مشکلی برای خالء دستگاه ایجاد نکنند. 5 -در صورت نیاز )نارسانا یا نیمهرسانا بودن نمونه( پوششدهی روی نمونه انجام میگیرد.

نکته1 :در مورد پودرهای بیولوژیکی و آلی، چون این دسته از مواد دارای درصد قابل توجهی آب هستند حتما باید قبل از قرار گرفتن در محفظه دستگاه، کامال خشک و عاری از هرگونه رطوبت شوند.

 نکته 2 :برای چسباندن نمونه پودری به استاپ، چسبهای مختلفی وجود دارد. چسب باید با پودر چسبندگی خوبی داشته و به اندازه کافی صاف باشد و همچنین الکترونهای ثانویه و برگشتی کمی تولید کند. 

نکته 3 :وقتی اندازه ذرات چند ده میکرومتر یا بیشتر باشد، چسب کربن را روی استاپ چسبانده و پودر را روی آن میپاشیم. دقت داشته باشید که چسب نقره برای این کار مناسب نیست؛ زیرا اندازه ذرات نقره بزرگ بوده و همچنین الکترون ثانویه زیادی تولید میکند 

5-4 .پلیمرها و موادی که دارای فشار بخار پایینی هستند

پلیمرها جزء دستهای از مواد هستند که 99درصد ترکیب شیمیایی آنها را عناصر سبک )20-1=Z )شامل هیدروژن، کربن، نیتروژن و اکسیژن بهعنوان عناصر اصلی و عناصر سدیم، منیزیم، سیلیسیوم، فسفر، گوگرد، کلر، پتاسیم و کلسیم بهعنوان عناصر فرعی و 1درصد باقیمانده آنها را عناصری با عدد اتمی 30-24=Z شامل کروم، کبالت، مس، آهن، منگنز و روی تشکیل میدهند که این عناصر به شکل ساختار زنجیرهای در کنار یکدیگر قرار میگیرند[2.[

این گروه شامل گستره وسیعی از مواد از جمله چوب، کاغذ، چرم، پشم و غیره بهعنوان پلیمرهای طبیعی و از طرف دیگر انواع پالستیکها، رزینها، فیلترها و رنگ بهعنوان پلیمرهای صنعتی هستند. بعضی از انواع آنها شامل پلیمرهای طبیعی، ممکن است حاوی مقادیر کمی آب در ترکیب خود باشند که آمادهسازی آنها مشابه مواد زیستی خواهد بود ولی تعدادی از آنها مانند بسیاری از پلیمرهای صنعتی، موادی مقاوم و دارای استحکام باالیی هستند که در مورد آنها میتوان به شیوه آمادهسازی فلزات و سرامیکها عمل نمود[2.[ نکته مشترک در مورد بیشتر پلیمرها این است که نارسانا بوده و حتماً نیاز به پوششدهی دارند و از طرف دیگر به علت دارا بودن ساختار زنجیرهای با استحکام پایین، با قرار گرفتن در معرض پرتو الکترونی، ممکن است زنجیرهها گسسته شده و مانع از نتیجهگیری مطلوب و همچنین باعث آلودگی دستگاه SEM شوند. در این مورد میتوان از دستگاه میکروسکوپ 1 الکترونی نشر میدان استفاده نمود یا اینکه شرایط کاری دستگاه را با توجه به نمونه، در ولتاژ و یا جریان پایین قرار داد.

مراحل آمادهسازی نمونههای پلیمری و ترکیبات آنها به شرح زیر است:

1 -برش نمونه بر حسب جنس و سایز نمونه در صورت نیاز 2 -مانت کردن نمونه در صورت نیاز 3 -سنبادهزنی نمونه در صورت نیاز 4 -تمیزکاری نمونه 5 -خشک کردن نمونه 6 -پوششدهی نمونه

نکته 1 :مشکلی که در مورد نمونههای پلیمری با آن مواجه میشویم، نحوه قرار گرفتن آنها روی جانمونهای است؛ چرا که بسیاری از پلیمرها مثل بعضی از انواع پلیمرها روی چسب کربن دوطرفه نمیچسبند و ممکن است بعد از قرار گرفتن در 1 Field Emission دستگاه، در خالء باال، به کلی از روی جانمونهای جدا شوند. در تحقیقات جدید برای حل این مشکل راه حل جالبی در نظر گرفته شدهاست. بدین صورت که نمونه )در ابعاد 1cm×1cm )را گرفته شدهاست. بدین صورت که نمونه )در ابعاد 1cm×1cm )را بین دو واشر از جنس کروم یا فلز دیگری قرار میدهند. به این روش اصطالحاً روش ساندویچی گفته میشود. برای اطمینان از ثابت ماندن نمونه، آن را با استفاده از چسب کربن دوطرفه به دو واشر میچسبانند، سپس ترکیب فوق را روی نمونه قرار میدهند. با این روش میتوان تمامی اطالعات مربوط به سطح نمونه و هم سطح مقطع نمونه شامل توپوگرافی و آنالیز شیمیایی را بهدست آورد[4.[ 

5-5 .مواد زیستی و باکتریها

بهطور کلی به دستهای از مواد اطالق میشود که معموالً زنده بوده و ترکیبی از عناصر سبک با عدد اتمی بین 1-20 هستند که ممکن است در ترکیب آنها درصد ناچیزی از عناصر کمیاب هم دیده شود. معموالً مواد زیستی، موادی هستند که درصد قابل توجهی از ترکیب آنها را آب تشکیل میدهد. موادی مانند پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها، باکتریها، میکروبها وسلولها و بافتهای زنده گیاهان و جانوران جزء دستهبندی مواد زیستی قرار میگیرند. این دسته از مواد دارای فشار بخار پایین و نارسانا بوده و بیشتر آنها در برخورد با پرتو الکترونی دچار تخریب میشوند. همانطور که قبالً اشاره شد نحوه آمادهسازی نمونه به نوع اطالعاتی که از نمونه داریم بستگی دارد. در مورد مواد زیستی، معموالً اطالعات مورد نیاز توپوگرافی و مورفولوژی یعنی چگونگی شکل و اندازه است ولی حتی اگر اطالعات دیگری نظیر آنالیز شیمیایی هم مورد نظر باشد نحوه آمادهسازی آنها یکی است[2و5.[

مراحل عمومی آمادهسازی نمونههای بیولوژیک به ترتیب زیر است:

1 -نمونهگیری و تمیز کردن 2 -تثبیت شیمیائی: پس از نمونهگیری و تمیز کردن، نمونههای بیولوژیکی در صورت نیاز، اولین مرحله از آمادهسازی نمونهها، مرحله تثبیت شیمیایی است که همانطورکه از نام آن پیداست برای پایدار کردن نمونه بیولوژیکی و جلوگیری از تخریب اولیه نمونه است بهگونهای که نمونه نزدیکترین حالت را به حالت اولیه خود داشته باشد. 3 -آبزدایی و خشک کردن: مرحله آبزدایی مرحلهای است که در آن، آب نمونهها کامالً حذف میشود. در این مرحله، ابتدا یک حالل آبی مثل آستون یا اتانول، بهعنوان عامل آبزدایی جایگزین آب میگردد. سپس نوبت به خروج حالل آلی از نمونه میرسد. خروج حالل آبی از نمونه لزوماً در معرض هوا صورت نمیگیرد. در این مرحله، برای جلوگیری از تخریب نمونه، دمای بحرانی یا نقطه بحرانی خشک شدن نمونه بسیار حایز اهمیت است. دمای بحرانی همان دمایی است که در آن تبادل مولکولی فاز مایع و گاز در تنش سطحی معین برابر باشد.4 -پوششدهی

در مورد نمونههای بیولوژیکی دانستن چندین نکته میتواند ثمربخش باشد:

– بهتر است با توجه به شرایط و حساسیت نمونههای بیولوژیکی، به جای استفاده از دستگاه SEM از دستگاه 1 میکروسکوپ الکترونی روبشی محیطی استفاده گردد. در دستگاههای فوق به علت پایینتر بودن میزان خالء استفاده شده، نتیجه بهتری برای نمونههای بیولوژیکی حاصل میشود. – پس از انجام مراحلی که در باال اشاره شد، از خمیر کربن و یا چسب آلومینیوم برای اتصال مجدد نمونه به جانمونهای، جهت اطمینان از جلوگیری از پدیده رسانایی الکتریکی استفاده میگردد. – برای پوششدهی نمونه، حتماً از روش کندوپاش استفاده شود که پوشش ایجاد شده تا حد امکان بهصورت همگن و یکنواخت )جهت جلوگیری از پدیده شارژ الکتریکی( باشد. – در برخی از نمونههای بیولوژیکی، آمادهسازیهای مذکور جوابگو نبوده و حتماً باید از روش انجماد سریع نمونه در شرایط معین استفاده شود. – درصورت بینتیجه بودن هر کدام از آمادهسازیهای فوق، میتوان از روش پایین آوردن ولتاژ یا جریان دستگاه )مقدار آن بستگی به جنس نمونه دارد( استفاده نمود.- در تعدادی از نمونههای بیولوژیکی، اطالعات مربوط به سطح مقطع نمونه مورد نیاز است. در این مورد میتوان از برش نمونهها توسط چاقوی الماس یا شیشهای استفاده نمود. – با مشاهده هرگونه تخریب نمونه و یا شارژ الکتریکی روی نمونه )با وجود انجام آمادهسازیهای مذکور( پس از قرار گرفتن نمونه در داخل دستگاه، نمونه باید از دستگاه خارج گردد تا آسیبی به دستگاه وارد نشود.

پوششها. 6-5 

پوششها و الیههای نازک، جزء رایجترین نمونههایی هستند که برای بررسی آنها از دستگاه SEM استفاده میشود. منظور از پوشش، قرار گرفتن یک یا چند الیه با ضخامت معین است که بهمنظور ایجاد خواص و یا حفاظت مکانیکی، شیمیایی یا فیزیکی روی سطح یک نمونه با جنس متفاوت قرار میگیرد. با توجه به وجود تنوع وسیعی از مواد، پوششها هم دارای انواع گوناگونی هستند. بهطورکلی، پوششها نیز به سه دسته کلی پوششهای فلزی، سرامیکی و پلیمری تقسیم میشوند. معموالً اطالعاتی که از پوششها مورد نیاز است شامل مورفولوژی و ساختار، چسبندگی روی زیرالیه، ترکیب شیمیایی و ضخامت آنهاست. نکته بسیار مهم در مورد پوششها این است که برای بررسی تعدادی از اطالعات مانند مورفولوژی و ساختار، از سطح پوشش و برای تعدادی دیگر، شامل ضخامت و چسبندگی الیه حتماً باید از سطح مقطع نمونه استفاده شود. برای آنالیز شیمیایی بسته به ضخامت نمونه، اگر ضخامت نمونه الیه کمتر از 5 میکرون باشد از سطح مقطع و اگر بیشتر از این مقدار باشد از سطح پوشش استفاده میشود. با توجه به نکات اشاره شده در باال، روش آمادهسازی نمونه نیز متفاوت خواهد بود. اگر تنها نیاز به اطالعاتی در مورد سطح نمونه داریم، انجام مراحل عمومی آمادهسازی که در ابتدای مطلب به آن اشاره شد کافیست اما در مورد سطح مقطع نمونه، عالوهبر انجام مراحل عمومی آمادهسازی، مراحل دیگری نیز برای حصول اطمینان از نتیجه مطلوب ضروری است. این مراحل به شرح زیر است:

1 -برش نمونه از سطح مقطع: اگر پوشش از جنس یک ماده سخت مانند فلز یا سرامیک با چسبندگی خوب روی زیرالیه باشد، معموالً میتوان از روشها و ابزارهای برشی ساده برای این منظور استفاده کرد. در مورد پوششهای نرم مانند پوششهای پلیمری و با چسبندگی کمتر، استفاده از روشهای برش معمول ممکن است منجر به از بین رفتن پوشش شود. برای جلوگیری از این امر میتوان از شکست نمونه در مادهای با دمای زیر صفر که متداولترین آنها نیتروژن مایع است، استفاده نمود. 2 -پرداخت سطح مقطع نمونه: پس از برش نمونه، با توجه به اطالعاتی که از نمونه نیاز داریم پرداخت سطحی نمونه متفاوت است. اگر تنها اطالعاتی راجع به توپوگرافی سطح و چگونگی چسبندگی الیه به زیرالیه مورد نیاز باشد، نمونه پس از شکست یا برش قابل استفاده خواهد بود اما اگر اطالعاتی راجع به ترکیب شیمیایی، تعیین فاز و اندازه ضخامت الیه مورد نیاز باشد، سطح مقطع نمونه باید کامالً صاف و عاری از هرگونه پستی و بلندی و آلودگی باشد تا مانع از ایجاد هرگونه خطا در نتیجه شود.

نکته 1 :بهمنظور صاف کردن اولیه سطح نمونه، میتوان از سنباده با درجههای مختلف و پس از آن پولیش نمونه استفاده نمود. برای انجام سنباده و پولیش، در مورد نمونههای کوچک و با ضخامت کمتر از 5 میکرون، بهتر است نمونه مانت شود. مانت نمونه میتواند از نوع مانت گرم و یا سرد باشد. معموالً در بیشتر نمونهها از مانت گرم برای پایداری بیشتر استفاده میگردد ولی اگر مقدار حرارت مورد نیاز برای مانت گرم باعث ایجاد تغییرات فیزیکی یا شیمیایی در نمونه شود، از مانت سرد استفاده میشود. نکته 2 :نکته بسیار مهم در مورد مانت سطح مقطع نمونههای پوششدار، وجود یک حفره که به آن گپ گفته میشود مابین مانت و سطح پوشش است که باعث ایجاد خطای کامل در اندازهگیری ضخامت نمونه میشود. برای رفع مشکل فوق، میتوان یک الیه نازک از فویل آلومینیوم را ابتدا روی سطح پوشش قرار داده و سپس نمونه را مانت کرد. این کار عالوهبر رفع مشکل فوق از پوشش نیز محافظت میکند. در موارد استثنایی که اطالعات مربوط به ترکیب فاز زیرالیه و پوشش مورد نیاز است، عالوهبر مراحل فوق، اچ شیمیایی نیز به مراحل آمادهسازی نهایی اضافه میشود. نکته 3 :تمامی موارد اشاره شده در مورد پوششها، در مورد نمونههایی است که ضخامت الیه آنها باالی 500 میکرون باشد. در مورد نمونههایی با ضخامت کمتر، بسته به نوع و جنس پوشش، ممکن است به جای استفاد از دستگاه SEM ،از دستگاه 1 میکروسکوپ الکترونی عبوری استفاده کنیم که در آن از تجهیزات جانبی با دقت بسیار باال، برای آمادهسازی نمونهها استفاده میگردد.

6 .پوششدهی نمونه

در مورد نمونههایی که نیمهرسانا و یا نارسانا هستند، با برخورد بیم الکترونی به نمونه، الکترونها متجمع شده و پدیدهای به نام شارژ رخ داده که همزمان باعث انحراف بیم الکترونی از مسیر مستقیم آن میگردد. این پدیده به شکل نقاط بسیار روشن در نمونه دیده میشود؛ به همین علت، نمونهها توسط الیه بسیار نازکی از یک ماده رسانا که معموال طال، طال/ پاالدیوم، پالتین و یا کربن هستند، پوشش داده میشوند. در شکل )3 )پدیده شارژ الکترونها در نمونه هیدروکسی آپاتیتی نشان داده شدهاست. معموالً برای بررسی توپوگرافی و کریستالوگرافی نمونه از پوشش طال و یا طال/پاالدیوم استفاده میشود؛ زیرا ضریب برگشتی الکترون عنصر طال بیشتر از بقیه عناصر بوده و ریز دانهتر است. برای آنالیز شیمیایی نمونه از پوشش کربن استفاده میشود که علت آن عدد اتمی پایین عنصر کربن است که کمترین تاثیر را روی نتایج آنالیز شیمیایی دارد. در مورد پالتین، ضریب برگشتی الکترونها در آن بسیار خوب بوده ولی نسبت به طال درشت دانهتر است. از دو روش کندوپاش و روش تبخیر شیمیایی برای پوششدهی نمونهها استفاده میگردد. معموالً ضخامت پوشش چیزی در حدود زیر 20 نانومتر است که در روش کندوپاش توسط جریان و زمان ضخامت این الیه برای نمونههای مختلف قابل تغییر است و از یک نمودار زمان بر حسب جریان برای تنظیم مقدار ضخامت الیه استفاده میشود[3و6.

نویسندگان:

3 ، علی الماسی 2 ، سمانه غفرانی 1 مریم علیزاده ذوالبین  

8 دیدگاه در “آموزش روش انجام و تحلیل آزمون میکروسکوپ الکترونی SEM

  1. zahra

    مطالب بسیار عالی و جامع گرد آوری شده اند. جواب چند سوالی که داشتم خیلی خوب آورده شده بود. سپاس از زحمات دوستان
    یه سوال: من تصویر سطح نمونه ها را دارم .برای اندازه گیری اندازه دانه ها و یا توزیع اندازه ذرات باید چه کنم؟ اندازه ذرات که اشکال مختلفی دارند برا اندازه گیری تقریبی کجای شکل را اندازه بگیرم؟ آیا روال خاصی دارد یا سلیقه ای است؟

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *